گروه توليد كننده نفت

شركتهاي كه در مماك توليد كننده مشغول عمليات نفتي هستند ، بجز مورد استثنائي ، متعلق به منافع خارجي هستند و به وسيله خاريجيها اداره مي‌شوند . به طريق متلف كنترل عملليات نفتي در دو كشور از كشورهاي توليد كننده بيان شده است .
ايران
از نقطه نظر تاريخي ، ايران نخستين كشور توليد كننده نفت در خاورميانه ايران عمليات نفتي خود را به سه طريق اداره مي‌كند :
الف- بدينوسيله يك كنسروسيوم بين‌المللي به نمايندگي از طرف دولت .
ب) مستقيماً به وسيله دولت ؛
ج) به وسيله شركتهاي خارجي ديگر غير از كنسروسيوم ، كه رأساً و يا به مشاركت با دولت فعاليت مي‌كنند .
در دسته اول ، دولت به وسيله شركت ملي نفت ايران عمل مي‌كند و شركت مزبور به سهم خود اداره عمليات صنعتي نفت جنوب را به يك كنسرسيوم بين‌المللي به طور رسمي «گروه شركاي نفت ايران» خوانده مي‌ شود و در لندن به ثبت رسيده و كرده است . سهام كنسرسيون متعلق به منافع زير است :
انگليسي – هلندي 54%
بريتيش‌پتروليوم (شركت سابق نفت انگليس و ايران) ؟؟
گره رويال داچ – شل ؟؟
فرانسوي 6%
شركت نفت فرانسه ؟؟
آمريكايي 40%
استاندارد اويل نيوجرزيSTANDARD OIL COMPANY OF NEW JERSEY 7%
استاندارد اويل كاليفرنيا7 Standard oil company of california%
سوكوني موبيل اويل 7% Standara mobil oil company
شركت تكزاس The Texas company7%
گالف اويل Gulf oil corporation 7%
آژانس ايرايكون Iricon Agency Ltd 5%
گروه شركاي نفت ايران به وسيله دو شركت فرعي به نام شركت اكتشاف و توليد نفت ايران و شركت نفت ايران فعاليت مي‌كند . پس از 5/3 سال بن‌بست ناشي از ملي شدن اموال شركت نفت انگليس و ايران در 20 مارس 1915 ، در تاريخ 25 اكتبر 1954 قرارداد دفعلي منعقد شد . حقوق شركت نفت انگليس و ايران از امتيازي كه در آغاز در سال 1901 به ويليام نوكس دارسي اعطاء شند ناشي مي‌گشت . اين امتياز در ابتدا شامل تمام ايران به استثناي پنچ ايالت شمالي آذربايجان ، گيلان ، مازندران ، گرگان و خراسان بود . پس از تجديد نظر اساسي در قرارداد امتياز در 1933 (و بدنبال لغو يكطرفه قرارداد به وسيله رضاشاه) منطقه امتياز محدود به 000/100 ميل مربع واقع در جنوب باختري ايران شد . پس از هفت سال تلاش سرسختانه ، در سال 1908 در مسجد سليمان نفت كشف شد . سپس چاههاي ديگري در مناظق مجاور در خوزستان حفر شد و يك شبكه لوله ، اين چاهها را به جزيره آبادان كه در آنجا پالايشگاه و بندر نفتي بزگري تاسيس شده بود ، متصل كرد . هنگامي كه در سال 1913 دريا داري انگليس ، كه در راس آن وينستون چرچيل قرار داشت ، تصميم گرفت در نيروي دريايي انگليس نفت به جاي ذغال مصرف كند ، حوزه‌هاي نفتي ايران به عنوان تامين كننده اصلي نفت امپراتوري بريتانيا اهميت خاصي به دست آورد . توليد نفت ايران دائماً افزايش يافت و ايران بزگرتين توليد كننده نفت خاورميانه بود و توليد در سال 1950 به 75/31 ميليون تن رسيد . ولي سال بعد بر اثر ملي شدن نفت و دعواي ؟ از آن ، توليد نفت عملا متوقف شد و اين امر به توليدكننده‌هاي تازه‌تر مانند عربستان سعودي و كويت اجازه داد مقام اول ايران را اشغال كنند پس از عقدقرارداد با كنسروسيوم در 1954 ، توليد ايران با سرعت افزايش يافت و در سال 1956 به 32 ميليون تن رسيد و بدين ترتيب برابر با بالاترين ميزان توليد قبل از ملي شدن نفت گرديد .
كنسرسيوم (عامل خارجي در عمليات نفتي ايران) صاحب امتياز نيست بلكه از ؟ دولت ايران ، كه تنها مالك منابع نفتي است ، عامليت دارد . با ايجاد كنسرسيوم تغيير چندي پيدا شده كه دوتاي آنها سزاوار يادآوري است : يكي اينكه برعكس صاحب امتياز قبلي كه انگليسي و بالنتيجه داراي مليت واحدي بود ، كنسرسيوم يك ؟ بين‌المللي است . ديگر اينكه اداره عمليات غير صنعتي مانند امور اجتماعي يا ؟ مسكن بر عهده شركت ملي نفت ايران است . البته بايد خاطرنشان كرد كه در صورت ، امور صنعتي به وسيله شركت‌هايي كه سهامداران و مديران آن خارجي ؟ اداره مي‌شود و از اين نقطه نظر نحوه كنترل به وسيله عوامل خارجي تغيير نكرده است .
دسته دوم عمليات عبارت از فعاليت مستقيم شركت ملي نفت ايران در منطقه مركزي ايران است . حفاري در اين منطقه ( كه به وسيله شركت حفاري و اكتشاف لوس‌آنجلس انجام مي‌گيرد) در روز 26 اوت 1956 منجر به كشف هيجان‌انگيز نفت در قم شد . فوران چاه شماره 5 به ارتفاع 120 پامدت 82 روز ادامه داشت و معادل پنج‌ميليون بشكه كه ارزش آن به قيمت بازار بين‌المللي معادل 10 ميليون دلار مي‌شد ، ؟اطراف را فرا گرفت . حفاري در طي سال‌هاي 1956 و 1957 ادامه يافت و اكتشافات تازه‌اي به عمل آمد . مهمترين مسئله براي شركت ملي نفت ايران ، ايجاد سازمان مناسبي ؟ براي حمل نفت اين منطقه كه داراي منبع بزرگي به نظر مي‌رسد . در اين باره ، ايجاد خط لوله بين قم و اسكندرون در تر كيه دركنار درياي مديترانه پيش‌بيني شده است .
در تعقيب تصويب قانون جديد نفت در 29 ژوئيه 1957 ايران از نوردهاي خود در به روي شركت‌هاي نفتي خارجي باز كرده است و براي مناطق خارج از حوزه كنسرسيوم ، چه در خشكي و چه در فلات قاره خليج فارس ، پيشنهاد مي‌پذيرد . ايجاد كننده سابقه در اين دسته سوم عبارت از قراردادي است كه در تابستان 1957 با شركت دولتي آجيپ مينراريا (ايتاليا) منعقد شد و در 12 اوت همان سال ، يعني 14 روز پس از تصويب قانون جديد ، به تصويب پارلمان ايران رسيد . طبق اين قرارداد ، يك شركت ايراني به نام شركت نفت ايران – ايتاليا (سيريپ) كه سهام آن به تساوي متعلق به شركت ملي نفت ايران و شركت آجبپ مينراريا است تشكيل مي‌شود و اداره عمليات اكتشاف و بهره برداري نفت را در سه منطقه مختلف به مساحت كل 000/23 كيلومتر برعهده مي‌گيرد . منطقه اول ناحيه ايست از فلات قاره شمال خليج‌فارس ؛ منطقه دوم ناحيه‌اي از دامنه‌هاي خاوري كوهستان‌هاي مركزي زاگروس ؛ و منطقه سوم ناحيه‌اي از نوار ساحلي درياي عمان تا ابتداي حد فلات قاره .
در سال بعد ، شركت ملي نفت ايران دو قرارداد ديگر كه شباهت زيادي با قرارداد منعقد با آجيپ دارند بست . قرارداد اول كه با شركت پان‌امريكن‌پتروليوم (شركت فرعي استاندارد اوايل اينديا كه مالك تمام سهام آن است) منعقد شد و در 31 مه 1958 به صحه ملوكانه رسيد ، شامل 000/16 كيلومتر از فلات قاره است و به دو منطقه تقسيم شده است . منطقه اول تقريباً در حدود 000/1 كيلومتر مربع است و مجاور قسمت ؟ منطقه آجبپ است . منطقه دوم به مساحت تقريبي 000/15 كيلومتر مجاور قسمت جنوبي منطقه آجيپ است و تا خط منصف خليج فارس پيش مي‌رود ، ولي جز ؟ خارگ و خارگو را كه جزء حوزه قرارداد كنسرسيوم است شامل نمي‌شود . ؟ نفت ايران يك شرت ايراني غيرانتقالي به نام شركت نفت ايران- پان امريكا (ايپاك) تاسيس كرده‌اند .
قرارداد ديگر در 22 ژوئن 1958 بين شركت ملي نفت ايران و شركت سافاير(كانادايي) منعقد شد . اين قرارداد (به استثناي مواد مالي) شباهت زيادي به قرارداد شركت ملي نفت ايران- پان‌اميريكن دارد ، ولي حوزه اكتشاف ؟ مركب از دو منطقه كوچك به مساحت مجموع 00/1 كيلومتر مربع واقع در ساحل مكران و شامل قسمتي از آب‌هاي ساحلي است . همچنين مانند قرارداد قبلي ، ؟ شركت مختلط به نام شركت ايران- كانادا ( ايراكان) كه تابعيت آن ايراني ؟ تاسيس شده است . انتظار مي‌رود قراردادهاي مشابه ديگري طبق قانون نفت 1957 براي مناطق ديگر قابل بهره‌برداري ايران منعقد شود .